O μεγαλύτερος εκπρόσωπος της ποπ κουλτούρας στην τέχνη, καλεσμένος του Κυκλαδικού Μουσείου στην Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών, με αφορμή την έκθεση Jeff Koons: ‘Venus’ Lespugue, μίλησε με τον Επιστημονικό Διευθυντή του Μουσείου, Παναγιώτη Ιωσήφ για τη σημασία της ιστορίας στη δημιουργία, την ανάγκη του να συλλογίζεσαι αλλά και να παραμένεις ανοιχτός στη διάδραση με τον έξω κόσμο.

Το αμφιθέατρο “The Cotsen” κατάμεστο. Ο Jeff Koons ξεκινά μετρημένα λέγοντας πως συνέλεξε μερικές εικόνες από το στούντιό του χωρίς να γνωρίζει ακριβώς τι πρόκειται να μας παρουσιάσει… Κι όμως μέσα από αυτή τη συζήτηση ξεδιπλώνεται ολόκληρη η κοσμοθεωρία του για την τέχνη ως φορέα μηνύματος, τη μορφή της θηλυκότητας και την Αφροδίτη, που τον απασχολεί από τη δεκαετία των ‘00s, την πολυχρωμία, την ανάγκη για προσωπικό νόημα και συλλογική σύνδεση.

Μέσα από ένα παλαιολιθικό ειδώλιο εικοσιοχτώ χιλιάδων ετών, φτιαγμένο από ελεφαντόδοντο μαμούθ, την Αφροδίτη του Λεσπύγκ, ο Koons βρήκε τον τρόπο να εκφράσει τη δική του ιδέα της αυθεντικότητας, για κάτι το τόσο καταγωγικό. Με μια σύγχρονη μορφή, που συνομιλεί με την αρχαιότητα. Την πορτοκαλί του “Balloon Venus Lespugue”. Φτιαγμένη από ατσάλι, ένα ταπεινό, ανθεκτικό υλικό των προλετάριων, που συνδέεται με τη χρηστικότητα και τη βιομηχανική παραγωγή. Όπως εκείνα τα ταπεινά υλικά που είχαν στη διάθεσή τους οι τεχνίτες και οι χαράκτες της παλαιολιθικής εποχής, μέσα σε συνθήκες καθαρής επιβίωσης.

Η χαρά της ιστορίας της τέχνης

Ο Koons δημιουργεί την εποχή «της αφθονίας, της άκρατης τεχνολογικής προόδου και της αισθητικής της αποστασιοποίησης», όπως παρατηρεί ο Παναγιώτης Ιωσήφ. Όμως, για εκείνον έναυσμα κάθε έργου παραμένει πάντα η χαρά που πηγάζει από την επαφή με την ιστορία της τέχνης. Με τα διαφορετικά έργα του παρελθόντος και την αναζήτηση των συνδέσεων με το σήμερα. Κι έτσι θυμάται πώς ξεκίνησε η δική του μελέτη πάνω στη “μεταφυσική της συνδεσιμότητας”. Αυτής της υπερβατικής δύναμης της τέχνης στο να συνδέει τους ανθρώπους.

Ο Koons θυμάται το, δύο επί δύο μέτρα, έργο του “Diamond” από τη σειρά Celebrations του 1990. Έναν συμβολισμό για τη στιγμή της δημιουργίας. Με τα τετρανύχια στηρίγματα γύρω από τη βέρα του, να παραπέμπουν στο σπέρμα και την αρσενική ενέργεια και τις όψεις του, να συμβολίζουν τις πτυχές της ίδιας της ζωής. Εξετάζοντας το διαμάντι, ήταν σαν να ταξίδευες στην αρχή της ανθρώπινης ιστορίας. Κι αυτή η μελέτη εξελίχθηκε με την Αφροδίτη και τις αναφορές γύρω της. Αν και η δική του “Balloon Venus” φαντάζει ανάλαφρη, η ύλη της συνδέεται νοητά με τη μεμβράνη του δέρματος. Φτιαγμένη από τα σωθικά. Απ’ ό,τι θα μπορούσε να βρει και ένας κυνηγός της παλαιολιθικής εποχής παρατηρώντας το θήραμά του και τα εσωτερικά του όργανα.

Η παρατήρηση και το νόημα που ενεργοποιεί το άτομο και την κοινότητα

Ο Koons μέσα από τα αγαλματίδια, που μεταφράζει σε μια καινούργια σύλληψη επιθυμεί τη συμπύκνωση του νοήματος. Να διαιωνίσει τη σημασία του συμβολικού αντικειμένου, όχι μόνο για τον δημιουργό αλλά για μια ολόκληρη κοινότητα. Η μεμβράνη είναι η επιδερμίδα όλων μας. Και ανάμεσα στο εσωτερικό μας βίωμα και την επαφή μας με τον έξω κόσμο, είναι που γεννάται η κουλτούρα. Ανάμεσα στο μέσα και στο έξω, στη διόγκωση και στην αποσυμπίεση του μπαλονιού βρίσκεται μια ώθηση. Η ανάγκη να υπερβούμε, να βγούμε από τον εαυτό μας και να βιώσουμε τη διάδραση με τον έξω κόσμο και έτσι να εξελιχθούμε. Και ίσως να είναι και μία αναλογία για τη ζωή και τον θάνατο. Το να αποτυπώνεις την ευθραυστότητα της ύπαρξης με κάτι το αδιαπέραστο σαν το ατσάλι οδηγώντας το σε μια «βιομηχανική αιωνιότητα», όπως συμπληρώνει ο Παναγιώτης Ιωσήφ. Και ο Koons συνεχίζει: Το ατσάλι είναι το υλικό που συγκρατεί τη φόρμα του μπαλονιού και μαζί την αισιοδοξία. Σαν ένα στέρνο γεμάτο με την ανάσα της ζωής.

Η καινοτομία για τον καλλιτέχνη δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά ένα ακόμα μέσο επικοινωνίας. Όπως οι πρωτοπόροι της παλαιολιθικής εποχής δούλευαν την τερακότα και τους χαυλιόδοντες, έτσι και ο καλλιτέχνης ευελπιστεί να αξιοποιεί την τεχνολογία για να δημιουργήσει κάτι που να έχει μια μοναδική ερμηνεία για τον καθένα. Με τη χρήση αξονικής τομογραφίας, που καταγράφει το εσωτερικό των γλυπτών, τις φλέβες τους και την «από μέσα προς τα έξω» δουλειά του, ο Koons εκφράζει τη φροντίδα και τον σεβασμό του προς τον θεατή μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια. Γιατί τα έργα για εκείνον «είναι μεταφορές για τους ανθρώπους». Και η εσωτερική δομή της Αφροδίτης με διακριτές όλες τις συνδέσεις της, ενισχύει την πραγματική αίσθηση της ψυχής και της ουσίας του αντικειμένου.

Η καλογυαλισμένη επιφάνεια από σφυρηλατημένο ατσάλι της “Balloon Venus”, χωρίς ορατές συγκολλήσεις διεγείρει τον θεατή με τον οπτικό της πλούτο, αλλά παράλληλα αποτελεί ένα εύρημα με φιλοσοφική χροιά. Ανακαλώντας την περισυλλογή των στοχαστών που στα αγγλικά εκφράζεται με το “reflect” και παίζοντας συγχρόνως με την έννοια της αντανάκλαση,ς ο Koons ενδιαφέρεται για αυτό το μεμονωμένο «ιδέσθαι», την οπτική του κάθε ατόμου και μαζί την προσφορά μιας συλλογικής εμπειρίας.

Η στιγμή του ενός και του συνόλου αντικατοπτρίζεται στην επιφάνεια του έργου. Το να αντικρίζεις το έργο και μαζί τον εαυτό σου, φέρει τη στιγμή της συνειδητοποίησης. Μια αποκάλυψη, μπροστά στην οποία ο θεατής βρίσκει τη δική του αλήθεια, βιώνοντας μια προσωπική εμπειρία, που παρακάμπτει τη δέσμευση του χρόνου και του χώρου. Η πληροφορία και οι συνδέσεις ρέουν σε πραγματικό χρόνο, όπως οι χημικές διεργασίες στο σώμα μας. Που μέσα από την απόκριση στο περιβάλλον μας επιβραβεύει και μας κάνει να νιώθουμε ότι έχουμε τη δική μας θέση στον κόσμο.

Η εκ των ένδον παρατήρηση και η σκέψη, όμως, οδηγεί και σε ένα άλλο πρώτο βήμα. Εκείνο της αποδοχής του εαυτού μας. «Η τόλμη του να δεις μέσα σου και η αποδοχή σε κάνει να θες να βγεις ξανά στον κόσμο, να ανοιχτείς». Κι έτσι, όπως με ένα μπαλόνι προκύπτει μια αναπήδηση μπρος-πίσω. Ένας διάλογος με τον εσωτερικό και τον εξωτερικό κόσμο. Αναφέροντας τον φιλόσοφο John Hume, o Koons υπενθυμίζει το πώς οι μονοκύτταροι οργανισμοί εξελίχθηκαν μέσα από αυτή ακριβώς τη διάδραση με το εξωτερικό περιβάλλον.

Άνθρωποι και έργα ανοιχτά

Το γλυπτό του Koons είναι ένας δέκτης, που εισπράττει και αποδέχεται ό,τι υπάρχει στο περιβάλλον γύρω του. Και για να θυμηθούμε τον ιστορικό τέχνης Alois Riegl και τη θεωρία του «μεριδίου του θεατή» (the beholder’s share), που ο ίδιος ο καλλιτέχνης αναφέρει, το έργο συμπληρώνεται από το ενεργητικό βλέμμα του. Η αντανάκλαση και η σκέψη που συνεπάγεται είναι ένα memento. Μια υπενθύμιση στον θεατή ότι τίποτα δεν μπορεί να συμβεί χωρίς την παρουσία του. Η τέχνη πάνω απ’ όλα είναι ένα συμβάν εσωτερικό. Στο έργο του Koons υπάρχει και μια κρυφή ελπίδα για τη δική μας υπόσταση. Ο άνθρωπος, όπως το γλυπτό θα μπορούσε να είναι ένα ανοιχτό σύστημα: «αν μπορούσαμε να είμαστε κι εμείς το ίδιο ανοιχτοί, χωρίς διακρίσεις και ιεραρχίες, τότε θα βρίσκαμε πραγματικά τη δύναμή μας. Και αυτό θα πει πολιτισμός», όπως εκφράζει.

Για τον καλλιτέχνη η βιολογική και πολιτιστική εξέλιξη είναι αλληλένδετες. Οι διαφορετικές αναφορές σε ένα έργο τέχνης φέρουν αυτή την έννοια της διασυνδεσιμότητας, που τόσο τον απασχολεί. Ένα δίκτυο πληροφορίας, που θυμίζει το ανθρώπινο γονιδίωμα. Ο τρόπος που τα γονίδια και το DNA μας συνδέονται είναι όμοιος με τον τρόπο που η ιστορία και η πολιτιστική μας ζωή παραμένει δεμένη. Καθετί οδηγεί σε ένα άλλο έργο, από τη ζωγραφική, την ποίηση, την λογοτεχνία…Σαν μια απόδειξη ότι τα παράλληλα σύμπαντα υπάρχουν. Και όλα αυτά μαζί ορίζουν πραγματικά το από τι είμαστε φτιαγμένοι.

Από τα ειδώλια στον Πικάσο: Η αφηρημένη τέχνη και οι διαφορετικές ερμηνείες

Όσο για την αφηρημένη απεικόνιση; Όπως οι τεχνίτες της αρχαιότητας παρέφραζαν το σώμα, υπερτονίζοντας ορισμένα σημεία του σώματος έτσι και ο Koons στρέφεται στο αφηρημένο, αντλώντας ταυτόχρονα από τη βυζαντινή μορφή της Παναγίας, τον Brancuzzi και τον Giacometti, ενθαρρύνοντας κάθε συνειρμό που προέρχεται από την ιστορία της τέχνης.

Μια εικόνα από το Εθνικό Μουσείο της Ιστορίας της Ουκρανίας θυμίζει στον Koons εκείνες τις πρώιμες μορφές της Αφροδίτης με τη σφαιρικότητα στο σώμα τους, που παρέπεμπε σε πουλιά. Κάτι που τον οδήγησε στη σύνδεση του γυναικείου σώματος με τις σφίγγες, τις σειρήνες αλλά και τον Πικάσο. Που, όπως μας αφηγείται, ο πατέρας του συνήθιζε να ζωγραφίζει περιστέρια κι εκείνος με τη σειρά του στα πιο αισθησιακά του πορτρέτα φανταζόταν την αγαπημένη του Marie-Thérèse Walter ως περιστέρι… H πτερόμορφη φιγούρα μας συνδέει με τα Κυκλαδικά ειδώλια και τη θρησκεία της Μεσοποταμίας, την Ιστάρ και την Αφροδίτη, τη γονιμότητα της γυναίκας… Όμως, το φιλοπερίεργο πνεύμα του καλλιτέχνη Koons μας θυμίζει πως οι «Αφροδίτες» είναι σύγχρονος όρος. Δεν γνωρίζουμε ακριβώς το πώς ονομάζονταν ή το τι ακριβώς συμβόλιζαν, δημιουργώντας έτσι ένα άνοιγμα για νέους χώρους ερμηνείας.

Η συνεχής μετατόπιση από την εσωτερική σκέψη στη διάδραση και στην αναζήτηση της σημασίας, που σε αφορά και σε εμπλέκει προσωπικά μέσα στο αφήγημα του έργου τέχνης είναι και ο τρόπος που έχει διαμορφωθεί η επιμέλεια της έκθεσης. Κι αν οι ρυθμοί της επιτάχυνσης, των αλγορίθμων και της τεχνολογίας είναι φρενήρεις, τα έργα σε καλούν να τα επισκεφθείς ξανά και ξανά αντλώντας από την αφθονία της πληροφορίας του σήμερα. Από τη μικροσκοπική κλίμακα των δέκα αγαλματιδίων, πιστών αντιγράφων από Αφροδίτες σε μεγάλες συλλογές, όπως αυτή του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας στο Παρίσι περνάμε στην κολοσσιαία κλίμακα της “Balloon Venus” από τη συλλογή του Ιδρύματος Sonnabend και στην αίθουσα με τα προσχέδιά της. Η αντανάκλαση του φυσικού φωτός αλλάζει το έργο και την πρόσληψή του συνεχώς. Ο χώρος μεταμορφώνεται σε ένα «ενεργό εργαστήριο ερμηνειών» σε αντίθεση με μια στατική αίθουσα μιας οποιασδήποτε γκαλερί. Και μέσα στο πλαίσιο της ιστορίας και του κυκλαδικού πολιτισμού καθένας βρίσκει το δικό του νόημα, εστιάζοντας στο προσωπικό ενδιαφέρον. «Τη μόνη πραγματική δύναμη που έχουμε στη ζωή».

Η αντίληψη και η αισθητική προέρχονται από το ενδιαφέρον

Το να νοιάζεσαι είναι η πρωταρχική αξία για τον δημιουργό. Ο Koons θυμάται τον πατέρα του, εσωτερικό διακοσμητή που του δίδαξε να έχει πάντα συναίσθηση του περιβάλλοντος γύρω του, κατανοώντας το πώς οι υφές και τα χρώματα δημιουργούν συναισθήματα και εσωτερικές δονήσεις. Και αυτό είναι που αναπτύσσει την αισθητική. Μιλώντας για το χρώμα, όπως πολλά από τα παλαιολιθικά αγαλματίδια φέρουν ίχνη πολυχρωμίας, έτσι και εκείνος, που ξεκίνησε τις σπουδές του ως ζωγράφος στο Ινστιτούτο Τέχνης του Μέριλαντ στο Σικάγο, απολαμβάνει πάντα την ένταση του χρώματος κουβαλώντας το μαζί του σε κάθε πειραματισμό με διαφορετικά υλικά. Πέρα από τη γνωστή του σειρά με τα “Inflatables”, το χρώμα είναι σημαντικό γιατί «συνδυάζει τη ζωγραφική με τη γλυπτική. Γιατί η τέχνη είναι πιο ισχυρή όταν συνυπάρχει το δισδιάστατο με το τρισδιάστατο».

Όσο για το τι φέρνει χαρά στον Jeff Koons σήμερα; Οτιδήποτε προέρχεται από την ιστορία και οδηγεί στο καινούργιο. Όπως η παρατήρηση του τρίπτυχου της Μάχης του Σαν Μαρίνο του Paolo Uccello στο Λούβρο, με τα μεταλλικά φύλλα από ασήμι και χρυσό στις πανοπλίες να του δίνουν νέες ιδέες για τις επιφάνειες… Ο Koons εξακολουθεί να ξυπνά και να τσιμπά τον εαυτό του που μπορεί και αφιερώνεται στην τέχνη. Το άλας της ζωής. Και να έχει τη δυνατότητα να υπερβαίνει τα όριά του. Και μοιράζεται πως δεν ήξερε τη δύναμή της μέχρι εκείνο το πρώτο του μάθημα, ως φοιτητής στην ιστορία της τέχνης. Τότε, που συνειδητοποίησε ότι η τέχνη σε συνδέει με κάθε πεδίο της ανθρώπινης μελέτης. Από τη φιλοσοφία και την κοινωνιολογία, μέχρι την ψυχολογία και την αισθητική. Τα πάντα. Γιατί η τέχνη είναι συνδεσιμότητα.

Για τον Παναγιώτη Ιωσήφ η συζήτηση είναι από μόνη της ένα εγχειρίδιο προς νέους καλλιτέχνες. Και ένας φόρος τιμής στη μνημοσύνη. Τη σημασία του να στρέφεσαι πάντα στην ιστορία. Και το κλείσιμο της συζήτησης μας οδηγεί στην αρχή…

Η έκθεση θα διαρκέσει από τις 20 Μαρτίου έως και τις 31 Αυγούστου 2026.

Κυκλαδικό Μουσείο

Μέγαρο Σταθάτου, Βασιλίσσης Σοφίας και Ηροδότου 1



Διαβάστε περισσότερα στο bovary.gr