Η χρόνια οδύνη παραμένει μια από τις πιο διαδεδομένες και δύσκολα αντιμετωπίσιμες παθήσεις της σύγχρονης ιατρικής. Για δεκαετίες, τα οπιοειδή –με χαρακτηριστικό παράδειγμα τη μορφίνη– αποτέλεσαν το ισχυρότερο όπλο κατά του πόνου, με σοβαρές όμως παρενέργειες: εξάρτηση, ανοχή, υπερδοσολογίες και μια παγκόσμια κρίση δημόσιας υγείας. Σήμερα, μια νέα ερευνητική προσέγγιση επιχειρεί να ανατρέψει το δίλημμα «ανακούφιση ή εθισμός».

Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Nature, επιστήμονες από την University of Pennsylvania Perelman School of Medicine, σε συνεργασία με το Carnegie Mellon University και το Stanford University, ανέπτυξαν μια προκλινική γονιδιακή θεραπεία που στοχεύει αποκλειστικά τα εγκεφαλικά κυκλώματα που επεξεργάζονται τον πόνο. Στόχος είναι η επίτευξη ισχυρής αναλγησίας χωρίς την ενεργοποίηση των μηχανισμών ανταμοιβής που οδηγούν στον εθισμό.

Οι ερευνητές εξηγούν τη διαφορά με μια χαρακτηριστική μεταφορά. Τα οπιοειδή λειτουργούν σαν να «χαμηλώνουν την ένταση» του πόνου, επηρεάζοντας όμως συνολικά το νευρικό σύστημα του εγκεφάλου. Η νέα θεραπεία, αντίθετα, δρα ως ακριβής ρυθμιστής, μειώνοντας μόνο το «κανάλι» του πόνου χωρίς να διαταράσσει τις υπόλοιπες λειτουργίες.

Η συμβολή της τεχνητής νοημοσύνης

Καθοριστικό ρόλο στην έρευνα είχε η προηγμένη απεικόνιση εγκεφαλικών κυττάρων και η χρήση τεχνητής νοημοσύνης (AI). Οι επιστήμονες κατέγραψαν με ακρίβεια ποια νευρωνικά κυκλώματα ενεργοποιούνται όταν ο οργανισμός βιώνει πόνο και πώς αυτά επηρεάζονται από τη μορφίνη.

Αξιοποιώντας αλγορίθμους AI, ανέπτυξαν ένα σύστημα ανάλυσης συμπεριφοράς σε πειραματόζωα, ικανό να «μετρά» τον πόνο βάσει φυσικών αντιδράσεων και όχι μόνο υποκειμενικών εκτιμήσεων. Τα δεδομένα αυτά οδήγησαν στη δημιουργία μιας γονιδιακής θεραπείας που εισάγει έναν «διακόπτη» στα νευρωνικά κυκλώματα του πόνου. Όταν ενεργοποιείται, μειώνει δραστικά τα σήματα πόνου στον εγκέφαλο, προσφέροντας μακροχρόνια ανακούφιση χωρίς να επηρεάζει τα κυκλώματα ανταμοιβής.

Ένα νέο μοντέλο ιατρικής του πόνου

Ο Gregory Corder, ένας από τους επικεφαλής της μελέτης, χαρακτήρισε το αποτέλεσμα ως «ένα προσχέδιο για μη εθιστική, κυκλωματικά στοχευμένη ιατρική του πόνου». Αν η μέθοδος επιβεβαιωθεί σε κλινικές δοκιμές, θα πρόκειται για την πρώτη γονιδιακή θεραπεία που στοχεύει άμεσα το κεντρικό νευρικό σύστημα για την αντιμετώπιση του πόνου.

Η σημασία της έρευνας γίνεται πιο σαφής στο κοινωνικό της πλαίσιο. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, περίπου 50 εκατομμύρια άνθρωποι ζουν με χρόνια οδύνη, ενώ το οικονομικό κόστος –άμεσο και έμμεσο– ανέρχεται σε εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως. Παράλληλα, η κρίση των οπιοειδών έχει προκαλέσει εκατοντάδες χιλιάδες θανάτους, με τις υπερδοσολογίες να αποτελούν μία από τις κύριες αιτίες πρόωρης απώλειας ζωής.

Από τα πειραματόζωα στον άνθρωπο

Οι ερευνητές υπογραμμίζουν ότι η προσέγγιση βρίσκεται ακόμη σε πρώιμο στάδιο. Η μετάβαση από τα πειραματόζωα στον άνθρωπο απαιτεί πολυετείς δοκιμές και αυστηρούς ελέγχους ασφάλειας. Ωστόσο, το μήνυμα είναι σαφές: η ανακούφιση από τον πόνο δεν χρειάζεται πλέον να συνδέεται με τον κίνδυνο εθισμού.

Αν η νέα αυτή επιστημονική κατεύθυνση επιβεβαιωθεί, θα μπορούσε να σηματοδοτήσει μια ιστορική αλλαγή στη θεραπεία του πόνου – μια μετάβαση από τα χημικά «σφυριά» των οπιοειδών σε εξατομικευμένες παρεμβάσεις στον ίδιο τον εγκέφαλο, με στόχο όχι μόνο την ανακούφιση, αλλά και την προστασία της ανθρώπινης ζωής και αξιοπρέπειας.